Thất bại duy trì ‘Hiệp ước INF’ và khởi đầu cho độc lập an ninh với Hoa Kỳ ở Châu Âu với gói 28 tỉ Euro của Đức cho Ukraine

Được ký vào ngày 08/12/1987 bởi Mỹ và Liên Xô, một trụ cột an ninh quan trọng đối với Châu Âu từ chiến tranh lạnh, hiệp ước về loại bỏ tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình tầm trung phạm vi từ 500 đến 5.500 km – Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty (INF) hiện đang đứng trước nguy cơ bị loại bỏ bởi tuyên bố cân nhắc chấm dứt của tổng thống Donald Trump vào ngày 20/10/2017 với lý do cáo buộc Nga vi phạm hiệp ước kéo dài và sự mở rộng kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc. Hơn một năm sau tuyên bố, các quan chức Châu Âu, đặc biệt là ngoại trưởng Đức – Heiko Mass, vẫn cố gắng đóng vai trò trung gian để duy trì hiệp ước. Nếu như nỗ lực để đạt được kết quả duy trì còn mơ hồ cách đây 07 năm, thì nay, năm 2025, chúng ta chứng kiến không những một lần, chính quyền Berlin liên tục đưa ra các quyết sách cứng rắn hơn về việc viện trợ quân sự và vũ khí cho Ukraine trong xung đột với Nga từ năm 2022. Gần đây nhất là chính phủ Đức đã công bố danh sách cập nhật viện trợ tới Ukraine với tổng giá trị viện trợ quân sự sẽ lên tới 28 tỉ euro.Điều này chứng tỏ, Berlin đang dần có hướng đi độc lập trong các chính sách của mình kể từ khi Tổng thống Trump điều hành Nhà trắng.

Trong thời Chiến tranh lạnh, để cân bằng thế răn đe hạt nhân với RSD -10 Pioneer (SS-20) của Liên Xô năm 1976, NATO đã đề ra ‘Sáng kiến phòng thủ chiến lược’ (SDI) ở Tây Đức. Trong đó, tên lửa MGM-31 Pershing II của Mỹ có hệ thống dẫn hướng cho phép bay trúng mục tiêu với sai số chỉ trong khoảng 30m. Tháng 3/1985 Mikhail Gorbachev nhậm chức Tổng Bí thư mới của Liên Xô. Lo ngại leo thang vũ khí hạt nhân xảy ra, Gorbachev đã thay đổi chính sách đối ngoại với Hoa Kỳ, đề xuất tổng thống Ronald Reagan bước vào đàm phán giải trừ quân bị, để cải thiện tình hình khủng hoảng tên lửa ở Châu Âu.

Sau ký kết ‘Hiệp ước INF’, Reagan và Gorbachev giao kết loại bỏ và cấm triển khai các loại tên lửa đạn đạo và hành trình, cụ thể là tầm ngắn (500 – 1000km) và tầm trung (1000 – 5.500km), trong đó có Pershing II và SS-20. Kể từ ngày có hiệu lực vào 01/06/1988, hiệp ước từng bước đưa thế cục hai quốc gia đi vào giai đoạn hòa dịu. Kết quả, Mỹ và Liên Xô đã phá hủy tổng cộng 2.692 tên lửa theo thỏa thuận trong hiệp ước trong vòng ba năm sau đó. Trước thành tựu cải thiện tình trạng căng thẳng giữa Mỹ – Xô, nhiều thành viên của Liên minh châu Âu (EU), đặc biệt là Đức, Hungary, Ba Lan và Cộng hòa Séc đã tham gia vào giảm số lượng vũ khí hạt nhân dưới sự thúc đẩy và kiểm soát của Mỹ-Xô. Tháng 10/2002, sau khi ký Hiệp ước, quốc gia cuối cùng nắm giữ tên lửa tầm trung ở Đông Âu – Bungaria đặt dấu chấm hết cho tình hình chạy đua vũ trang ở Châu Âu.

Đến năm 2014, Mỹđưa ra cáo buộc đầu tiên đối với chính quyền Moscow về việc “sở hữu, sản xuất và tái thử nghiệm” vũ khí 9M729 (SSC-8), được cho là phát triển từ loại tên lửa bị cấm trong hiệp ước – Iskander-K. Đến tháng 10/2017, chủ nhân Nhà Trắng – Donald Trump tiếp tục nhấn mạnh hàng loạt các lựa chọn rút khỏi Hiệp ước INF tại một cuộc biểu tình chính trị ở Nevada. Bác bỏ cáo buộc trên, tổng thống Putin tuyên bố sẽ sử dụng những biện pháp cứng rắn hơn nếu Trump quyết định rút ra khỏi Hiệp ước. Trong khi đó ở Châu Âu, các quốc gia như Ba Lan, Estonia, Latvia, Lithuania, Đức và Thụy Điển đang cảm nhận mối đe dọa ‘quân sự hóa’ ở Baltic, nhất là sau sự kiện Crimea năm 2014,  đồng thời phụ thuộc quá nhiều vào hệ thống phòng thủ trên biển của đồng minh Hoa Kỳ. Bất ngờ trước tuyên bố chấm dứt hiệp ước INF của Trump, cũng như bất an về suy yếu trong mối quan hệ của Nga-Mỹ-EU; và đặc biệt, theo Uỷ ban Deep Cuts, bao gồm các chuyên gia hạt nhân của Mỹ, Nga và Đức cho rằng, hậu quả của nó còn làm tăng sự leo thang chạy đua vũ trang hạt nhân mới ở Châu Âu. Trước tình hình trên, ngoại trưởng Mass đưa phương án nên duy trì thoả thuận và lựa chọn hợp tác trong hiệp ước thay vì loại bỏ. Ông đề xuất giải quyết bằng cách thuyết phục Trung Quốc vào hiệp ước, cũng như giữ sự có mặt của Mỹ-Nga trong một điều kiện thỏa thuận mới.

Tuy nhiên, thách thức đầu tiên là thái độ cân nhắc thiệt hơn của đồng minh Mỹ đối với Châu Âu. Các đề xuất tăng cường vũ trang của EU bị Trump cho rằng:“đó là công cụ của Đức để đánh bại Mỹ trong lĩnh vực thương mại”, và cương quyết bắt khối đồng minh EU phải chia sẻ gánh nặng chi phí trong NATO, trong khi EU đang phải đối mặt với các khó khăn nội tại như nền kinh tế – xã hội bất ổn, sự ra đi của Anh khỏi Brexit, sự nổi lên của chủ nghĩa cực hữu ở các quốc gia như Ý, Áo, và Hungary và đe doạ an ninh từ bán đảo Baltic.

Thứ hai, như dự đoán, nhiều quốc gia thành viên ở Châu Âu như Thụy Điển, Ba Lan, Romania đã bất chấp hiệp ước và chủ trương của Mass mà ồ ạt tăng cường mua Patriot của Mỹ, để phòng thủ an ninh riêng cho mình, và đối phó với đe dọa tên lửa từ Baltic. Như vậy, Trump có lợi thế hơn về thương mại trong cuộc chạy đua vũ trang mới này hơn là tham gia Hiệp ước INF, việc thuyết phục một cái đầu chú trọng kinh doanh như Trump tiếp tục với hiệp ước là một thách thức vô cùng to lớn.

Thứ ba, theo Viện Nghiên cứu Hòa bình quốc tế Stockholm (SIPRI), kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc quả thật có gia tăng (thứ tư thế giới với 280 tên lửa đầu đạn), nhưng tổng số lượng vũ khí hạt nhân của Bắc Kinh vẫn thua gấp 24 lần Mỹ và Nga (6.850 và 6.450), hơn nữa, Trung Quốc hiện vẫn chưa thể triển khai lắp đặt các đầu đạn hạt nhân vào tên lửa hay các bệ phóng khai hỏa. Nhưng sự thổi phồng về đe doạ vũ khí của Trump dành cho chính quyền Bắc Kinh để lấy cớ để thoát khỏi hạn chế quân sự và giành quyền kiểm soát trong một hiệp ước mới, cũng như căng thẳng thương mại đôi bên làm cho phương án đưa Trung Quốc vào hiệp ước của Mass là rõ ràng không hề khả thi.

Cuối cùng, về phía Nga, ngay cả khi Putin vẫn sẵn sàng cho một cuộc đàm phán, nhưng với điều khoản của Mỹ để xóa bỏ đóng băng hiệp ước dành cho điện Kremlin là buộc phải thừa nhận vi phạm hiệp ước. Rõ ràng, thực hiện điều khoản, cũng như quyết định đi tiếp với hiệp ước của chính phủ Nga là khó xảy ra hơn bao giờ hết.

Lần chính phủ Đức không còn có dấu hiệu duy trì Hiệp ước INF mặc cho các nỗ lực trước đó của Ngoại trưởng Heiko Mass phải kể đến là từ khi khái niệm ‘Zeitenwende’ của Thủ tướng Olaf Scholz trong bài phát biểu của ông trước Quốc hội năm 2022 với nguyên văn: “Wir erleben eine Zeitenwende”, để miêu tả tình huống chính trị của Châu Âu trước sự đe dọa về ổn định an ninh của Nga trong xung đột ở Ukraine, cho thấy sự xoay trục chính sách an ninh của Đức đối với vấn đề an ninh ở khu vực. Sau phát biểu đó, ông đã gây bất ngờ cho thế giới và dư luận trong nước khi công bố kế hoạch trị giá 100 tỷ euro nhằm tái vũ trang quân đội Đức, gửi vũ khí cho Kiev và chấm dứt phụ thuộc vào năng lượng Nga. Ngày 21/4/2025 đánh dấu lần thứ hai Đức kéo xa khoảng cách với Hiệp ước hơn khi Thủ tướng mới nhậm chức đồng Đảng với Scholz – ông Friedrich Merz (CDU/CSU) cùng Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Đức Boris Pistorius, bất chấp phản đối của Đảng SPD, công bố lô hàng mới nhất mà Đức cung cấp cho Kiev bao gồm một số xe chống mìn bảo vệ (MRAP), đạn dược cho xe tăng Leopard 2, súng phòng không tự hành Gepard, tên lửa cho hệ thống phòng không IRIS-T SLM, một số loại đạn pháo, máy bay không người lái trinh sát và tấn công, vũ khí chống tăng xách tay, súng trường…tất cả nằm trong gói 5,2 tỉ euro là vật tư đến từ chính kho dự trữ của quân đội Đức và ước tính 10,000 binh lính Ukraine đã được huấn luyện quân sự tại Đức. Ngoài ra, theo RT, ông Melnik – phái viên Ukraine ở Đức, cũng thúc giục Đức cam kết dành 0,5% GDP của mình – hay 21,5 tỉ euro hàng năm – để viện trợ quân sự cho Ukraine đến năm 2029. Ông lập luận: “Những khoản tiền này nên được đầu tư vào việc sản xuất vũ khí hiện đại ở cả Đức và Ukraine”, cũng như kêu gọi áp dụng cho toàn EU.

Qua sự kiện này, tuy ý tửơng về chí phí xây dựng một quân đội EU thực thụ để giải quyết các vấn đề an ninh của toàn khối độc lập với Hoa Kỳ tổng thống Pháp – Emmanuel Macron vẫn còn gây tranh cãi, nhưng hiệu quả cho nỗ lực của Châu Âu hơn một năm qua cho thấy EU cần cân nhắc đến một hướng đi lâu dài, độc lập hơn với Hoa Kỳ trong tương lai. Hơn nữa, vai trò của hiệp ước INF cũng đáng cân nhắc, vì cho tới nay chỉ là làm chậm quá trình gia tăng đe dọa an ninh, trong khi mục đích ban đầu của hai nhà lãnh đạo Gorbachev và Reagan lại là loại bỏ đe dọa hoàn toàn.  Cho đến nay, Đức vẫn có vai trò dẫn dắt ở EU, và gói viện trợ 28 tỉ Euro cho Ukraine là tín hiệu rõ ràng cho thấy Đức cứng rắn và độc lập hơn trong giải quyết các xung đột an ninh khu vực trong tương lai không xa.

Tác giả: NNXT./.