New Era of ‘Zeitwende 2.0’ của Friedrich Merz và ‘Germany First’

Olaf Scholz là một nhân vật chính trị của Đức kiên định, trung dung, thực dụng và thận trọng, ít màu sắc cá nhân nhưng lại rất hiệu quả trong việc xây dựng lòng tin cử tri (được mô tả là “từ zero thành hero” trong cuộc bầu cử năm 2021)​ (Ed Turner, Davide Vampa, Matthias Scantamburlo, 2022). Ông nhận thức rõ về những thay đổi cấu trúc trong xã hội và chính trị Đức, đặc biệt là sự chuyển dịch sang thế giới đa cực và tác động của toàn cầu hóa. Trong bài phát biểu trên Foreign Affairs, Scholz thể hiện tư duy chiến lược quốc tế, muốn Đức đóng vai trò “bảo đảm an ninh châu Âu” và duy trì một trật tự thế giới dựa trên luật lệ. Điều này cho thấy, ông là người tư tưởng “chủ nghĩa hiện thực chiến lược” – ủng hộ việc tăng cường khả năng quân sự và vai trò quốc phòng của Đức, điều này bị giới chỉ trích xem là ngả theo NATO, phản bội lịch sử hòa bình hậu chiến của Đức​ (Namensbeitrag von Kanzler Olaf Scholz in Foreign Affairs, 2022).

Tuy vậy, cũng có nhiều chỉ trích coi luận điểm “Zeitenwende” là sản phẩm của chiến dịch truyền thông phương Tây, cho rằng Scholz đang bóp méo lịch sử và biện minh cho xu hướng tân quân phiệt (Namensbeitrag von Kanzler Olaf Scholz in Foreign Affairs, 2022). Ngoài ra, từ năm 2008, Scholz đã thể hiện tư duy chính sách xã hội rõ ràng, quan tâm sâu sắc tới giáo dục và đào tạo nghề, cho rằng phát triển kỹ năng là cách duy nhất để giải quyết song song hai thách thức: thiếu nhân lực chất lượng cao và thất nghiệp​ (Scholz, Olaf (2008) : Keynote Address by Olaf Scholz, 2008). Hơn nữa, dù không được phân tích sâu trong các tài liệu, nhưng Scholz và Baerbock đại diện hai trường phái: thực dụng (Scholz) và đạo đức đối ngoại (Baerbock – xanh và nhân quyền). Điều này tạo ra thế cân bằng chính sách trong liên minh chính phủ “đèn giao thông”.

Tiếp theo, đối với Quốc hội Liên bang (Bundestag) và Ausschuss für die Angelegenheiten der Europäischen Union, Scholz coi trọng vai trò quốc hội trong việc xây dựng đồng thuận và củng cố chính sách đối ngoại dựa trên pháp quyền và chủ nghĩa đa phương. Đặc biệt, Văn phòng Thủ tướng (Bundeskanzleramt), đối với Scholz là trung tâm điều phối chiến lược nội bộ trong liên minh ba đảng, Scholz sử dụng văn phòng này như một công cụ điều tiết, tạo sự ổn định trong bối cảnh liên minh đa đảng phức tạp (Namensbeitrag von Kanzler Olaf Scholz in Foreign Affairs, 2022). Cuối cùng, các Viện nghiên cứu chính sách như Friedrich-Ebert-Stiftung (FES) có xu hướng gần gũi với SPD và tư tưởng Scholz. Viện Stiftung Wissenschaft und Politik (SWP) và Konrad-Adenauer-Stiftung (DGAP), cung cấp cơ sở lý luận cho chính sách đối ngoại đa phương, chống chủ nghĩa đơn phương – phù hợp định hướng Scholz trong bài viết “Zeitenwende”. Riêng (KAS): phản ánh lập trường bảo thủ của CDU/CSU – đối trọng tư tưởng với Scholz (Namensbeitrag von Kanzler Olaf Scholz in Foreign Affairs, 2022).

Ngoài ra, để tiếp cận cấp độ cá nhân toàn vẹn, khi được đưa vào phân tích theo cấp độ các đảng chính trị và nhóm lợi ích, Olaf Scholz đại diện cho phong cách lãnh đạo kỹ trị, thận trọng, lấy sự ổn định và khả năng phối hợp liên minh làm trọng tâm, trong đó FES là tổ chức hậu thuẫn chính trị tư tưởng rõ nhất. Tuy nhiên, ông vẫn vấp phải nhiều nghi ngờ tập trung vào việc ông “ngả về NATO”, thiếu cảm xúc lãnh đạo, hay không thực sự cải cách mạnh. Từ đó, tạo ra nhiều luồng tranh cãi trong hệ thống chính trị chính quyền Berlin. Có thể thấy ở Bảng 2 sau đây:

Đáng chú ý, ngoài Olaf Scholz, Friedrich Merz, người được cho là sẽ tiếp nhận vị trí Thủ tướng Đức vào ngày 6/5/2025 sắp tới, cũng thu hút rất nhiều quan tâm của các nhà phân tích chính trị của kẻ dẫn đầu Châu Âu. Trong đó, nếu Scholz giữ vai trò “quản trị rủi ro”, hướng đến ổn định và đa phương, đôi khi bị đánh giá là thiếu tầm nhìn dài hạn rõ rệt, Merz đại diện cho tư tưởng bảo thủ hiện đại, thực dụng về an ninh – kinh tế – công nghiệp, đề cao “chủ quyền chiến lược châu Âu”. Cả hai đều phản ánh những trục chính sách khác biệt giữa CDU và SPD, đặc biệt trong bối cảnh thay đổi địa chính trị toàn cầu và vai trò mới của châu Âu sau Ukraine (Marie Krpata, 2024).

Về tư tưởng chính trị, nếu như Scholz là người trung dung, thực dụng, dân chủ xã hội; ưu tiên hợp tác quốc tế, đa phương và “giữ trung lập tích cực”, thì Merz bảo thủ tự do (liberal-konservativ), kinh tế thị trường, ưu tiên lợi ích quốc gia; truyền thống “Westbindung” – gắn bó với NATO và giá trị phương Tây. Về nhận thức chiến lược, nếu như Scholz theo hướng ủng hộ Mỹ – NATO, ưu tiên ổn định và tránh leo thang xung đột thì Merz mang đến một làn gió chủ trương “Zeitenwende 2.0”: hướng đến giảm phụ thuộc vào Mỹ, tăng tự chủ chiến lược châu Âu, có thể hỗ trợ liên minh hạt nhân với Pháp – Anh. Về đối ngoại quốc phòng, nếu Scholz ưu tiên phối hợp chặt với Mỹ, phản đối đưa quân tới Ukraine, thiên về giải pháp ngoại giao kiểm soát xung đột, thì Merz Cảnh báo về sự suy yếu của NATO dưới Trump, muốn EU tự lực hơn về quốc phòng, ủng hộ vũ trang Ukraine nhưng thận trọng với việc triển khai quân.

Ngoài ra, các chính sách về kinh tế cũng có những khác biệt nhất định giữa hai nhà lãnh đạo, trong khi Scholz ủng hộ nhà nước điều tiết, đầu tư công vào chuyển đổi số & xanh, nhưng bị chỉ trích là cải cách chậm, thì Merz ưu tiên giảm thuế doanh nghiệp, đề xuất chính sách “Germany First”, tập trung vào khả năng cạnh tranh và công nghiệp quốc nội. Hơn nữa, đối với Schoz, vẫn coi Mỹ là đối tác an ninh chính yếu, dù cảnh giác trước bất ổn từ Trump, thì quan hệ với Mỹ đối với Merz có sự thay đổi rõ rệt: từ trung thành sang hoài nghi; tuyên bố muốn thoát phụ thuộc vào Mỹ nếu Trump tiếp tục suy yếu NATO. Đặc biệt nhất và đáng quan tâm nhất, nếu như Scholz duy trì lập trường ủng hộ hội nhập sâu EU, nhưng bị cho là “mơ hồ chiến lược” trong nhiều chính sách, thiếu sự ủng hộ của EU, thì Merz ủng hộ EU mạnh hơn, và theo hướng thực dụng rõ ràng hơn (ưu tiên lợi ích Đức), thúc đẩy công nghiệp quốc phòng chung, nhưng dè dặt với chia sẻ nợ chung (Marie Krpata, 2024).

Tóm lại, giữa hai nhà lãnh đạo giai đoạn Zeitwende 1.0 và 2.0 có sự giao thoa nhất định về các trục đối ngoại ưu tiên trong khu vực, nhưng khác với sự thận trọng, kín kẽ của người tiền nhiệm, Friedrich Merz mang đến một nhân tố quyết đoán, có xu hướng bảo thủ, đối đầu trực diện thông qua các phát ngôn của mình. Trong đó, ông ưu tiên lợi ích quốc gia (Đức) trước rồi mới đến Châu Âu, chứ không đóng vai “người giữ cân bằng” trong thế giới đa cực như Sholz. Ngoài ra, thay vì đề cao trách nhiệm kiểm soát xung đột và giữa mối quan hệ Mỹ-EU-Trung Quốc và bị CDU chỉ trích là gần gũi quá mức với Bắc Kinh, Merz lại lựa chọn hướng độc lập hơn cho EU khỏi Mỹ và cảnh giác cạnh tranh chiến lược cũng như thiên về kinh tế thị trường hơn.